Scholing buiten de school

Van privéonderwijs tot autodidactie

Naar school gaan wordt als essentieel gezien om een plek te verwerven in de samenleving. De invoering van de Leerplichtwet in 1900 onderstreept dit. Er leiden echter meerdere wegen naar Rome. Elitekinderen kregen eeuwenlang bij voorkeur thuis privéles. En autodidacten bewijzen dat een papiertje niet altijd nodig is voor maatschappelijk succes.

Privéonderwijs

Christiaan Huygens (1536-1687)

Christiaan Huygens ontwikkelde zich dankzij thuisonderwijs tot een homo universalis. Zijn vader bedacht een onderwijsschema waardoor zijn kinderen zich op de juiste manier zouden ontwikkelen. De moeder van Christiaan leerde de kinderen lezen en schrijven. Zijn vader verzorgde de lessen muziek, rekenen en Latijn. Ingehuurde gouverneurs zorgden voor extra lezen in bijvoorbeeld schermen, tekenen en paardrijden.

Tot ver in de negentiende eeuw was het de gewoonte dat elitekinderen privéles kregen. De ouders vonden dat het schoolonderwijs in Nederland niet voldoende kwaliteit had. Bovendien vonden zij het geen goed idee dat hun kinderen in aanraking kwamen met de lagere standen.

Voor meisjes was huisonderwijs zelfs vaak de enige manier om zich te ontwikkelen. Hoewel steeds meer meisjes scholing volgden tot hun twaalfde, was vervolg- of vakonderwijs slechts voor een enkeling weggelegd. Voor het hoger onderwijs op een Latijnse school of universiteit kwamen alleen jongens uit de elite in aanmerking.

Autodidacten

Daarnaast waren er in Nederland talloze voorbeelden van mensen die helemaal geen institutioneel onderwijs nodig hadden, om toch heel goed te worden in hun vak. Zelfstudie, een beetje geluk en doorzettingsvermogen zorgden voor hun succes. Het bleven echter uitzonderingen, en het idee dat goed onderwijs voor alle kinderen een recht én een plicht was werd steeds dominanter. Met de leerplicht van 1900 moesten alle kinderen verplicht naar school.

Huisonderwijs werd nog wel gedoogd. Het aantal kinderen dat thuisonderwijs volgde nam echter steeds verder af. De verbeterde kwaliteit en organisatie van het onderwijs zorgden ervoor dat ook de elite haar kinderen met een gerust hart naar school stuurde. Bovendien was er door de financiële gelijkstelling van het openbaar en bijzonder onderwijs de ruimte om een school te kiezen die bij de eigen levensovertuiging paste.

Toekomst van het thuisonderwijs

Huisonderwijs was met de invoering van de leerplichtwet in 1969 niet meer toegestaan. Alleen ouders met gewetensbezwaren op basis van een religieuze of wereldbeschouwelijke overtuiging krijgen toestemming om hun kind thuis te onderwijzen. Ook zijn er kinderen die vanwege een handicap, ziekte of psychische problemen geen onderwijs op school volgen.


Belle van Zuylen (1740-1805)

Belle van Zuylen pikte door het volgen van het onderwijs van haar broers, die les kregen van gouverneurs, aardig wat op.

Zo leerde ze wiskunde, natuurkunde, Engels, Frans, Latijn, Duits en Italiaans. Ook verdiepte ze zich in muziek en godsdienst. Belle werd een ontwikkelde vrouw, correspondeerde met geleerden en schreef verschillende boeken.