Onderwijsmethoden

Leerlingen in het primair en het voortgezet onderwijs krijgen nog altijd veel lessen uit boeken. Middelbare scholieren hebben zelfs een boekentas, waarin ze voor de vakken die ze op een bepaalde dag krijgen, hun schoolboeken meedragen. De collectie van het Nationaal Onderwijsmuseum bevat een omvangrijke verzameling oude schoolboeken, die teruggaat tot de zeventiende eeuw. Pedagogen en didactici maken al eeuwenlang gebruik van het schoolboek: het is een geschikt hulpmiddel waarmee kennis en vaardigheden overgedragen en aangeleerd kunnen worden.

De naar Nederland uitgeweken Tsjechische pedagoog Jan Amos Comenius (1592-1670) stelde als eerste een schoolboek samen waarmee leerlingen door middel van woord en beeld taal konden leren, de Orbis pictus sensualium (1658, De wereld in beelden). Met behulp van plaatjes met daaronder woorden in de klassieke en de moderne talen werd de voor kinderogen verwarrende, chaotische wereld geordend en toegelicht. Objecten en situaties uit het dagelijkse leven – zoals de keuken, de kapperszaak, het schoollokaal en de stal – werden duidelijk in woord en beeld voorgesteld.

Geïnspireerd door Comenius  is  de wereld van de pedagogiek tegenwoordig een reusachtige verzameling van teksten, afbeeldingen en ook leermiddelen (objecten) geworden. Bekende pedagogen zoals Friedrich Fröbel  (1782-1852) en Maria Montessori (1870-1952) ontwikkelden onderwijsmethodes waarmee kleuters tot op de dag van vandaag leren hoe te strikken en te vouwen, en waarmee kleuren  en vormen herkend kunnen worden. Het werk van Fröbel en Montessori wordt tot op de dag van vandaag gebruikt.

Deze leermiddelen vinden we in uiteenlopende vormen overal in het onderwijs terug. Veel Nederlandse scholieren hebben leren lezen met het leesplankje aap roos zeef  (1906) van de katholieke onderwijzer frater Eythymius Becker of met aap noot mies (1910) van de onderwijzers M.B. Hoogeveen en Jan Ligthart. Ook bij het rekenonderwijs,  met de methode van Willem Bartjens (1559-1638) als bekendste oude rekenboek,  maken onderwijzers al sinds de negentiende eeuw gebruik van leermiddelen en afbeeldingen, zoals breukenborden, breukenappeltjes en ook lesboeken waarin aan de hand van plaatjes de kunst van het cijferen wordt uitgelegd. In het aardrijkskunde- en geschiedenisonderwijs gebeurde dat met landkaarten en schoolplaten. Bij vakken als biologie, scheikunde en natuurkunde brengen schaalmodellen het menselijk lichaam, flora en fauna, chemische en fysische processen duidelijk en eenvoudig in beeld.

Tegenwoordig gebruiken docenten vaak een digitaal schoolbord, ook wel SMARTBoard, (letterlijk een ‘slim schoolbord’ ) genoemd – de vervanging van het zwarte en groene krijtbord. Daar kan niet alleen op geschreven worden, maar ze zijn ook geschikt om films en afbeeldingen te presenteren. De nieuwste ontwikkeling is de introductie van “ educatieve games”  in het onderwijs: de uit de spellenindustrie afkomstige computergames dienen als voorbeeld  voor het ontwikkelen van onderwijsmethoden. Naast de traditionele lesboeken bevat de schooltas van de 21ste-eeuwse leerling dan ook een laptop voor computergestuurd onderwijs.

Uitgelicht

De betekenis van de bioscoop als leermiddel

Advies van de Onderwijsraad van 6 maart 1922 in de vorm van een rapport inzake de betekenis van de bioscoop als leermiddel.

Het gebruik van de radio in de school

Advies van de Onderwijsraad van 11 mei 1929 m.b.t. het gebruik van radio in de school.

Leren met ICT: nieuwe accenten

Advies van de Onderwijsraad van 12 maart 1999: Leren met ICT: nieuwe accenten.

Groot A/B/C/boek

Boek uit 1806, collectie Nationaal Onderwijsmuseum: Groot A/B/C/boek: zeer bekwaam voor de jonge kinderen te leeren: men moet in 't A/B/C/ eerst wel geoefend wezen, zal men zich eenigzints begeeven tot het lezen.

Trap der jeugd

Leesboekje uit 1801, collectie Nationaal Onderwijsmuseum: Trap der jeugd. Uitgegeven door de Maatschappij Tot Nut van 't Algemeen.

Verslag van den staat der hooge-, middelbare en lagere scholen in het Koningrijk der Nederlanden over 1883-1884

Inspectie van het Onderwijs: Over leermiddelen, schoollokalen en schoolmeubelen

Het onderwijs in Nederland; Verslag over het jaar 1948

Inspectie van het Onderwijs: Over nieuwe lesmethoden voor taal en rekenen maar ook over nieuwe leermiddellen als de film
close