Modern of klassiek

De hogere burgerschool (hbs) en het gymnasium

De hbs ontstond in 1863. Deze was bedoeld als eindopleiding voor jongens uit de gezeten burgerij en als zakelijke tegenhanger van het intellectuele gymnasium, dat voorbereidde op de universiteit.

 

Hoger versus middelbaar onderwijs

In de Eerste Kamer

"Wij gaan, Mijne heren, eene groote en blijvende weldaad aan het land bewijzen. Wij gaan krachten en instellingen in het leven roepen, die de intellectuele, het praktisch voortbrengend vermogen van de kern des volks moeten verhoogen. Aan deze Kamer behoeft niet te worden herinnerd dat de hedendaagse maatschappij, bovenal in ons land, nieuwe ongewone inspanningen eischt en dat de overheid moet weten daartoe, voor zoveel van haar afhangt, in staat te stellen.’

Minister Thorbecke riep in 1863 met de Wet op het Middelbaar Onderwijs de hbs in het leven. De praktische vakken op de hbs moesten een complete opleiding bieden aan jongens afkomstig uit de gezeten burgerij. Ze kregen er les in boekhouden, handelskennis, moderne talen, wis-, natuur- en scheikunde.

Met het middelbaar onderwijs wilde Thorbecke maatschappelijk nuttige kennis aanbieden. Niet alleen de hbs viel onder het middelbaar onderwijs, maar ook de middelbare meisjesschool (mms) en de Polytechnische School in Delft.

Hoger onderwijs

Naast het middelbaar onderwijs bestond het ‘geestelijke’ hoger onderwijs: de Latijnse school en haar negentiende-eeuwse opvolger het gymnasium, en de universiteit waartoe ze voorbereidden. Het hoger onderwijs was exclusief bestemd voor jongens afkomstig uit de elite. Het gymnasium bood de leerlingen een klassieke scholing met de nadruk op Latijn en Grieks.

Gelijkstelling hbs en gymnasium

De scheiding tussen het middelbaar en hoger onderwijs bleek in de praktijk echter niet zo scherp te trekken. Ook het gymnasium ging steeds meer ‘moderne vakken’ aanbieden. En net als de vijfjarige hbs bleek net als het gymnasium een prima voorbereiding op de universiteit te bieden. Voorlopig moesten de hbs’ers wel eerst een toelatingsexamen doen voor ze toegang kregen tot de universiteit. Pas vanaf 1917 zouden de toelatingseisen steeds verder worden versoepeld.

Democratisering van het onderwijs

Hoewel hbs en gymnasium bedoeld waren voor jongens, begonnen eind negentiende eeuw ook steeds meer meisjes er onderwijs te volgen. Er ontstonden zelfs speciale meisjes-hbs’en.

De hogere burgerschool zou verdwijnen met de invoering van de Mammoetwet in 1968. Alleen het gymnasium zou de ingrijpende veranderingen in het voortgezet onderwijs overleven.


Thorbecke

Minister Thorbecke hechtte sterk aan de scheiding tussen het klassieke gymnasium voor de elite en de zakelijke hbs voor de burgerij.
‘Ook wanneer men niet hecht aan het verschil van titel, van plaats, die men in de maatschappij bekleedt, wellicht van geboorte, zoo zal men toch de grote verscheidenheid van taak, van werkzaamheid, van betrekkingen (…), niet over het hoofd kunnen zien.’